Транспаренси Интернэйшнэлийн авлигын индексүүд

Òðàíñïàðåíñè Èíòåðíýéøíýë îëîí óëñûí ÒÁÁ 1993 îíä áàéãóóëàãäæýý. ¯¿ñãýí áàéãóóëàã÷ íü Ï.Ýéãýí. Áàéãóóëëàãûí á¿òýö íü çàõèðëóóäûí çºâëºë, çºâëºëäºõ çºâëºë, îëîí óëñûí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà íàðûí ãàçàð (Áåðëèí õîòîä áàéðëàäàã), 90 ãàðóé ¿íäýñíèé á¿ëãýýñ á¿ðääýã áàéíà. Õºãæëèéí òóñëàìæ ¿ç¿¿ëäýã îëîí óëñûí áàéãóóëëàãóóä, äîíîð îðíóóäààñ ñàíõ¿¿æäýã. Äàðààõ ¿éë àæèëëàãààã ÿâóóëäàã. ¯¿íä:

§ Ǻâëºõ áóþó àâëèãûí ÷èã õàíäëàãàä ìîíèòîðèíã õèéõ, àñóóäëûã òîäðóóëàõ зорилгоор дараах 3 индекс гаргадаг байна.

o Àâëèãûí òàëààðõ òºñººëëèéí èíäåêñ (Corruption Perception Index)

o Àâëèãûí äýëõèéí áàðîìåòð (Global Corruption Barometer)

o Õýýë õàõóóëü ºãºã÷äèéí èíäåêñ (Bribe Payers Index)

§ Àâëèãûí ýñðýã îëîí óëñûí êîíâåíö, õýì õýìæýýã äýìæèõ

o Àâëèãûí ýñðýã ͯÁ-ûí Êîíâåíöè (2003),

o Àâèëãûí ýñðýã Àôðèêèéí õîëáîîíû Êîíâåíöè (2003),

o Àâèëãûí ýñðýã Åâðîïûí çºâëºëèéí Êîíâåíöè (1999),

o Õýýë õàõóóëèéí ýñðýã ÝÇÕÀÕÁ-ûí Êîíâåíöè (1997),

o Àâèëãûí ýñðýã Àìåðèê òèâèéí îðíóóäûí Êîíâåíöè (1996).

§ Ìýäëýã ò¿ãýýõ

o Ãàðûí àâëàãà áýëòãýõ

o Áîäëîãûí ñóäàëãàà õèéõ

Àâëèãûí òàëààðõ òºñººëëèéí èíäåêñ (Corruption Perception Index (CPI))

Òðàíñïàðåíñè Èíòåðíýéøíýëûí Àâèëãàëûí òàëààðõ òºñººëëèéí èíäåêñ íü òºðèéí àëáàí õààã÷èä, óëñ òºð÷äèéí äóíä àâëèãà õèð çýðýã òàðõñàí òóõàé òºñººë뺺ð óëñ îðíóóäûã çýðýãëýëä îðóóëäàã. Ýíý èíäåêñ íýð õ¿íä á¿õèé, áèå äààñàí áàéãóóëëàãóóäààñ òóõàéí óëñ îðíû áîëîí ãàäààäûí øèíæýý÷èä, áèçíåñ ýðõëýã÷äèéí äóíä ÿâóóëñàí ñóäàëãààíû ìýäýýëýëä òóëãóóðëàí ãàðãàäàã íèéëìýë ¿ç¿¿ëýëò þì.

Àâèëãàëûí òàëààðõ òºñººëëèéí èíäåêñèéã 1995 îíîîñ ýõëýí æèë á¿ð ãàðãàæ áàéíà. 2007 îíû ñóäàëãààíä ìýäýýëëèéí 14 ýõ ñóðâàëæèéã àøèãëàжээ. Æèøýý íü: World Economic Forum, Institute for Management Development, Economist Intelligence Unit, Freedom House ãýì ìýò áàéãóóëëàãûí ìýäýýëëèéí ñàíã àøèãëàäàã. Àâèëãàëûí òàëààðõ òºñººëëèéí èíäåêñèéã ãàðãàõ ñóäàëãààíä 2005 îíä 159, 2006 îðíûã 163, 2008 îíä 180 îðîí õàìðàãäæýý.

Àâèëãàëûí òàëààðõ òºñººëëèéí èíäåêñýýð äýëõèéí óëñ îðíóóäûã æàãñààñàí ýíýõ¿¿ æàãñààëòûí òóõàéä íýã ç¿éëèéã àíõààðàõ ó÷èðòàé. Æàãñààëòàä òóõàéí óëñ îðíû ýçýëæ áóé áàéð áàãà çýðýã ººð÷ëºãäºõ íü þóã èëýðõèéëýõã¿é, ó÷èð íü æèë á¿ð ñóäàëãààíä õàìðàãäàõ îðíû òîî ººð÷ëºãääºã. Èéìýýñ èíäåêñèéí àãóóëãà õýðõýí ººð÷ëºãäºæ áóéä àíõààðàõ íü ÷óõàë þì.

Àâèëãàëûí òàëààðõ òºñººëëèéí èíäåêñ äàâóó áîëîí ñóë òàëóóäòàé.

Îëîëòòîé òàë:

• Àðãà ç¿é íü èë òîä.
• “ìóó æèøýý”-ã õàðóóëäàã.
• Îëîí íèéòèéí òºñººëëèéã èëýðõèéëäýã.

Ñóë òàë:

• Ìýäýýëëèéí ýõ ñóðâàëæóóäûí ñòàíäàðò ººð ººð (ñóäàëãààíû àñóóëò, ò¿¿âýð, îðîëöîã÷äûí òîî ãýõ ìýò).
• Ñóáúåêòèâ ¿íýëãýý íü “îáúåêòèâ” ¿ç¿¿ëýëò ìýò õàðàãääàã.
• Àâëèãûí ó÷èð øàëòààíûã õàðóóëäàãã¿é хэмээн социологичид дүгнэдэг.

Àâëèãûí äýëõèéí áàðîìåòð (Global Corruption Barometer (GCB))

Òðàíñïàðåíñè Èíòåðíýéøíýë ýíý èíäåêñèéã 2003 îíîîñ ýõëýí ãàðãàæ áàéãàà þì. 2007 îíä 60 îðíû 63,199 õ¿íèéã социологийн ñóäàëãààíä õàìðóóëàí òýäíýýñ ñàíàë àñóóëãà àâ÷ýý. Эх сурвалж нь: Gallup institut юм. Àâëèãûí òàëààðõ æèðèéí èðãýäèéí òºñººëèéã èëýðõèéëýäýã, àâëèãàä õàìãèéí èõ ºðòñºí áàéãóóëëàãà, ñàëáàðûã (àâëèãûí ýðýëòèéí òàëûã) íýðëýäýãò ýíý èíäåêñèéí îíöëîã îðøèíî.

Àâëèãûí äýëõèéí áàðîìåòðèéí 2007 îíû ñóäàëãààíû ãîë ¿ð ä¿í:

· ßäóó÷óóä àâëèãûí óëìààñ õàìãèéí èõ õîõèðäîã. Òýä àâëèãà öààøäàà áàãàñíà ãýäýãò õàìãèéí áàãà èòãýæ áàéãàà àæ.

· ªíãºðñºí íýã æèëèéí õóãàöààíä äýëõèéí 10 õ¿í òóòìûí 1 íü õàõóóëü ºãñºí áàéíà. Àçè Íîìõîí Äàëàéí á¿ñ íóòàã, Ç¿¿í ªìíºä Åâðîïò õàõóóëü àâàõ ÿâäàë íýìýãäñýí.

· Öàãäàà, ø¿¿õèéí àæèëòàíòàé òóëãàðàõ, á¿ðòãýõ, çºâøººðºë îëãîõ ¿éë÷èëãýý àâàõ ¿åä õàõóóëü õàìãèéí èõ áàéíà.

· Îëîí ò¿ìýí óëñ òºðèéí íàìóóä, ïàðëàìåíò, öàãäàà, õóóëü ø¿¿õèéí áàéãóóëëàãóóä õàìãèéí èõ àâëèãàä àâòàãääàã ãýæ ¿çýæ áàéíà.

· Ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûí òàë õóâü íü èðýõ ãóðâàí æèëä óëñ îðîíä íü àâëèãà ºñíº ãýæ ¿çýæ áàéíà.

· Ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûí òàë õóâü íü àâëèãàòàé òýìöýõ òàëààð çàñàã òºðººñ ÿâóóëæ áóé ¿éë àæèëëàãàà ¿ð ä¿í ºãºõã¿é áàéíà.

Õýýë õàõóóëü ºãºã÷äèéí èíäåêñ (Bribe Payers Index (BPI))

Ýêñïîðòûí õýìæýýãýýð òýðã¿¿ëæ áóé 30 îðíûã ýäãýýð îðíû ï¿¿ñ êîìïàíèóä ãàäààä îðîíä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõäàà õýýë õàõóóëü õèð ºãäºã áàéäëààð íü æàãñààäàã (àâëèãûí íèéë¿¿ëýëòèéí òàëûã õàðóóëäàã). 2006 îíä ÿâóóëñàí ñóäàëãààãààð 125 îðíû 11,232 áèçíåñ ýðõëýã÷äýýñ ñàíàë àñóóëãà àâñàí áàéíà.

Эдгээр индексыг гаргахдаа хамгийн дутагдалтай тал нь өөрсдөө ганц ч судалгаа авдаггүй д байгаа юм. Учир нь өөр өөр аргачлалаар авсан судалгааны дүнг нэгтгэсэн гэсэн үг л дээ. Хамгийн итгэж болох нь Дэлхийн авлигын барометр болно.

Монголд АНУ-ын Азийн сангийн санхүүжилтээр Сант-Марал сан судалгааны төв Монгол дахь авлигын түвшин тогтоох социологийн судалгааг жилд 2 удаа хийж гүйцэтгэдэг