Îþóòàí çàëóó÷óóäûí ìýðãýæèë ñîíãîëò , ò¿¿íèé ñýòãýë õàíàìæèéí òóõàé àñóóäàë íü íýã èõ àíçààðàãäàæ, àæèãëàãäààä áàéäàãã¿é ÷ ºíººãèéí íèéãýìä á¿ð öààøèëáàë áîëîâñðîëûí ñàëáàðûí íýãýí ÷óõàë, øèéäâýðëýâýë çîõèõ àñóóäëóóäûí íýã áîëæýý. Òèéìýýñ ÷ ýíý ñýäâèéã ñîíãîæ, ñýäâèéí áóñàä àñóóäëûã õºíäºæ ò¿¿íèé ó÷èð øàëòãààíûã îëîõ ãýæ çîðèã ãàðãàæ ýíýõ¿¿ èëòãýëèéã áè÷ñýí þì.
“ªíººäºð äýëõèéí çàõ çýýë äýýð íýã ë ç¿éëèéí ¿íý õîðîì õîðìîîð ºñ÷ áàéíà. Ýíý áîë àëò áèø áàñ íåôòü ÷ áèø. Õàðèí ýíý áîë áîëîâñðîë þì.” ãýæ åðºíõèé ñàéä Ö. Ýëáýãäîðæ õýëñýí áàéäàã. Òýðõ¿¿ õîðìîîð ¿íý öýíýý ºñãºæ áóé áîëîâñðîë XXI çóóíû ìîíãîë õ¿íä õàìãèéí ÷óõàë ýðõýì íàíäèí ç¿éë áîëæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ èëòãýë íü îþóíûã ýðõýìëýã÷ çàëóó÷óóäàä, îþóòíóóäàä òà á¿õýíäýý áàãà ÷ áîëîâ äýì áîëíî ãýäýã èòãýæ áàéíà. Òà á¿ãäèéã ñàðóóë óõààí ýëèò áîëîâñðîëòîé, èðýýä¿éä ëèäåð áîëîõ çàì á¿õýí ÷èíü ãýãýýí áàéõ áîëòóãàé.
Îð÷èí ¿åèéí ìîíãîëûí íèéãìèéí á¿òýö, äàâõðààæèëä ìýäýãäýõ¿éö áàéð ýçëýõ áîëñîí íèéãìèéí òîìîîõîí á¿ëýã áîë îþóòíóóä þì. Òèéìýýñ ÷ ìàíàé çàëóó÷óóäûí èõýýõýí á¿ðýëä¿¿í õýñýã, áèå äààñàí á¿ëýã íü áîëæ æèëýýñ æèëä ººðñèéí áàéð ñóóðèà ºñãºæ, ºðãºæ¿¿ëæ áàéíà.
ªíººãèéí íèéãìèéí äàâõðààæèëòèéí íýãýí ÷óõàë õýìæ¿¿ð íü áîëîâñðîë þì. Ýíý óòãààðàà õ¿í á¿ð äýýä áîëîâñðîë ýçýìøèõ ãýæ òýì¿¿ëäýã áîëñîí íü òîäîðõîé þì. Çàðèì õýñýã íü á¿ð äýýä áîëîâñðîë ýçýìøñýí ãýñýí äèïëîìòîé áîëæ ë áàéâàë ÿìàð ìýðãýæèë ýçýìøèõ íü ÷óõàë áèø ãýæ ¿çäýã áîëñîí íü íóóö áèø. Ýíý íü íýã òàëààñàà àæèë îëãîã÷èéí ºíäºð øààðäëàãàòàé õîëáîîòîé. Íýã ¸ñîíäîî òóõàéí õèéëãýõ àæèëëààñàà èë¿¿ îëîí ç¿éëèéã øààðäàæ áàéãàà ãýñýí ¿ã. Ìîíãîë óëñ áîëîâñðîëûí ñàëáàðàà “òýðã¿¿ëýã÷ ñàëáàð ” ãýæ ¿çäýã. Ãýñýí ÷ áîëîâñðîëûí ñàëáàðò ñóäëàæ øèéäâýðëýâýë çîõèõ îëîí àñóóäëóóä áàéäàã áèëýý. Òºðººñ áîëîâñðîëûí ñàëáàð óðóó ÷èãëýñýí öîãö ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ øààðäëàãàòàé. ßëàíãóÿà äýýä áîëîâñðîë, îþóòàí çàëóó÷óóäàä ÷èãëýñýí áîäëîãî ÷óõàë. Èéìä ë ìýðãýæèë ñîíãîëò, ò¿¿íèé ìýðãýæëèéí ñýòãýë õàíàìæèéí òóõàé àñóóäàë íü íýí äàðóé ñóäëàæ òîäîðõîé àðãà õýìæýý àâàõ öîãö àñóóäëóóäûí íýã áîëæýý.
“ Áîëîâñðîëûí ñàéí áîäëîãî áîë ÿäóóðëûí ýñðýã õàìãèéí ¿ð ºãººæòýé àðãà õýìæýý áîëíî. Áèäíèé àíãëè õýëíèé òóõàé êîìïüþòåðèéí òóõàé, ýñâýë ¿íäýñíèé áîëîâñðîëûíõîî ºðñºëäºõ ÷àäâàðûã íýìýãä¿¿ëýõ òóõàé ÿðèà áîë õ¿í àðäûíõàà ìàðãààøèéí àìüäðàëûí ò¿âøèíã íýìýãä¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí áîäëîãî þì. ªíººäºð òàëõ õýðýãòýé ÷ ìàðãààøèéí òàëõàà ºíººäºð áàðüäàãàà ìàðòàæ áîëîõã¿é. Ç¿ñýì òàëõ ºãºõººñ á¿òýí òàëõ îëîõ àðãûã ºíººäºð õ¿¿õä¿¿ääýý ñóðãàÿ. Òîõèîëäëûí õ¿÷èí ç¿éëýýñ õàðààò áóñ, õºãæëèéí õàìãèéí òîãòâîðòîé ñóóðü áîë ñàéí áîëîâñðîë ãýæ Çàñãèéí ãàçàð ¿çýæ áàéíà. Áîëîâñðîëîîðîî õ¿íòýé ºðñºëäºæ ÷àääàã áîëñîí öàãò áèä õºãæ뺺𺺠áóñàäòàé ºðñºëääºã áîëíî. ×àíàðòàé áîëîâñðîëûí òîãòîëöîî ë ÿâæ ÿâæ ìîíãîëûí íýðèéã ãàðãàíà. Òèéì áîëîâñðîë ¿éëäâýðëýæ, ýêñïîðòîëæ áàéæ ìîíãîë áîñîæ èðíý.” Ýíä áîëîâñðîëûí ¿íý öýíèéí òóõàé ÿðüæ áàéãàà áîë áè ýíä õýðõýí ÷àíàðòàé ¿íý öýíýòýé áîëîâñðîë ýçýìøèõèéí óë ñóóðèéí òóõàé ÿðèõûã õ¿ññýí þì. ¯¿íèéã õ¿í á¿õýí ìýääýã õýðíýý òîäîðõîé àðãà õýìæýý àâ÷ ÷àäàõã¿é áàéãàà þì. Áîëîâñðîëòîé õîëáîîòîé çºí人 ë òóëãàìäñàí íàðèéí àñóóäàë áàéäàã. Ýäãýýðýýñ îþóòàí, çàëóó÷óóäûí ìýðãýæèë ñîíãîëòûí òóõàé àñóóäàë øèéäâýðëýâýë çîõèõ àñóóäàë þì. Ñîíãîëò ãýäýã áîë ìàø ÷óõàë ýíä àëäàà ãàðâàë øèéòãýë õîæèì èðíý. Ǻâ ë ñîíãîõ õýðýãòýé. Õ¿íèé àìüäðàë á¿ãä ñîíãîëò äýýð òîãòîæ áàéíà.
“ Õ¿íä ñîíãîæ áîëäîãã¿é õî¸ð ç¿éë áàéäàã. Íýãä ýöýã ýõ, õî¸ðò ýõ îðîí þì.” Òèéìýýñ ñîíãîëò ãýäýã áîëä ìàø ÷óõàë ãýäãèéã äàõèí õýëüå!
Ãýñýí ÷ ñóðàã÷èä, îþóòàí çàëóó÷óóäàä ìýðãýæèëýý ñîíãîõäîî àæèëûí áàéð , ýäèéí çàñãèéí áàéäëààñ áîëæ õýò òóéëøèð÷ ñîíãîëòîíäîî õàíäàæ áàéíà. Ýíý íü õýäèéãýýð ýíý íü çºâ ÷ îþóòàí òàíû ºñºí äýâæèõ, ÷àíàðòàé áîëîâñðîëûã áîîí äàðàãäóóëæ áàéíà. ¯¿íýýñ òà ìýðãýæèë ñîíãîëòûí ÷óõàë à÷ õîëáîãäëûí òóõàé áàãà ÷ ãýñýí îéëãîëòòîé áîëîõîîñ ãàäíà ò¿¿íòýé íàðèéí õîëáîîòîé ñýòãýë õàíàìæèéí òóõàé ìýäýýëýë àâàõ þì. “Îþóòàí”, “ Çàëóó÷óóä” ãýñýí á¿ëýã îéëãîëòûí äîð òýäãýýðèéã îëîí òàëààñ íü, ÿíç á¿ðèéí øèíæ ÷àíàðààð íü ñóäàëñàí ñóäàëãàà ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿òýýë¿¿ä îëîí áàéäàã. Ãýâ÷ ÿã òýäíèé ìýðãýæèë ñîíãîëò, ò¿¿íäýý õàíäàõ ñýòãýë õàíãàëóóí áàéäàë õàíàìæèéí òóõàé ìºí ò¿¿íä íºëººëæ áóé õ¿÷èí ç¿éëñèéí òóõàé ýíý ñýäâèéí õ¿ðýýíä ãàðãàñàí òîìîîõîí õýìæýýíèé á¿òýýë îäîî õýð ãàðààã¿é áàéíà. Ýíä îþóòíóóäûí áèå äààëò ÷ þìóó êóðñèéí àæèëûí òóõàé ÿðèàã¿é áàéíà. “ Îþóòíóóäûí íèéãìèéí õºðºã ” ãýñýí ºã¿¿ëëýã áàéäàã. Ýíýõ¿¿ á¿òýýë íü îþóòíóóäûí íèéãìèéí á¿õèé ë õ¿ðýýíû àñóóäëûã öîãöîä íü ãàðãàæ èðñýí á¿òýýë áºãººä ýíä îþóòíóóäûí ñýòãýë õàíàìæ, ìýðãýæëèéí ñýòãýë õàíãàëóóí áàéäëûí òóõàé õºíäºæ òàâüñàí áºãººä äîêòîð (Ph.D) Õ.ÿíäñàìáóó áàãøèéí 1999 îíä õèéñýí ñóäàëãààíäàà ¿íäýñëýæ áè÷ñýí á¿òýýë þì. ̺í ýíä Ìîíãîëûí Ëåêòîð òºâèéí ñóäàëãààíû àëáàíààñ ÿâóóëñàí “Îþóòàí çàëóó÷óóäûí ìýðãýæèë ñîíãîëò ò¿¿íä íºëººëæ áóé õ¿÷èí ç¿éë, ìýðãýæëèéí áàðèìæàà ” ñýäýâò ñóäàëãààã äóðäàõ õýðýãòýé. Áè 2005 îíû 4 ñàðä óã àñóóäëààð ñóäàëãàà õèéæ çîõèõ õýìæýýíèé áîëîâñðóóëàëò õèéí ¿ð ä¿íä íü ò¿øèãëýæ ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàãà õóðàëä îðîëöîæ áàéñàí ãýäãèéã õýëýõ õýðýãòýé.
Ýíýõ¿¿ èëòãýë íü îþóòàí çàëóó÷óóäûí ìýðãýæèë ñîíãîëò áà ñóðàëöàæ áóé ìýðãýæèëäýý õýð ñýòãýë õàíàìæòàé áàéäàã âý? Ýíý àñóóäàëä ÿìàð õ¿÷èí ç¿éë íºëººëæ áàéíà âý? Ýäãýýð àñóóëòàíä õàðèóëæ òýäãýýð áàãö àñóóäëûã çàíãèëààã òàéëæ øèíæ ÷àíàðûã èëð¿¿ëýí ãàðãàæ èðýõ, øèéäâýðëýõ àðãà çàìûã õàéí îëîõ çîðèëãîòîé þì.
Äýýðõè çîðèëãûã áèåë¿¿ëýõèéí òóëä äàðààõü çîðèëòóóäûã äýâø¿¿ëæ áàéíà. ¯¿íä :
A. ªºðèéí õèéæ ã¿éöýòãýñýí “ Ìýðãýæèëäýý áèä ñýòãýë õàíàìæòàé áàéíà âý? ” ñýäýâò ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íãýýñ àøèãëàæ, 1999 îíä äîêòîð (Ph.D) áàãø Õ. ÿíäñàìáóóãèéí õèéñýí ñóäàëãàà áîëîí 2005 îíä Ìîíãîëûí Ëåêòîð òºâººñ õèéñýí ñóäàëãààíû ä¿íòýé õàðüöóóëàí òàéëàãíàõ
B. Îþóòàí çàëóó÷óóäûí ìýðãýæèë ñîíãîëò, òýäãýýðèéí ìýðãýæëèéí ñýòãýë õàíàìæèéã èëð¿¿ëýí ãàðãàæ èðýõ, íºëººëæ áóé íèéãìèéí õ¿÷èí ç¿éëèéã òîäîðõîéëîí øèíæèëæ òàéëáàð õèéõ
C. 2005 îíû 4 ñàðä Ñîöèîëîãèéí òýíõèìèéí ýðäýì øèíæèëãýýíû áàãà õóðàëä ººðèéí òàâüñàí èëòãýë áîëîí äýýðõè ñóäàëãààíóóäûí õàðüöóóëñàí ¿ð ä¿íã ò¿øèãëýæ ýíý ÷èãëýëýýð çºâëºìæ áîëîâñðóóëàõ
D. Çîðèëãî áîëîí äýýðõè çîðèëòóóäûã õàðãàëçàí ¿çýæ ýíý ñýäâèéí õ¿ðýýíä äàðààãèéí ñóäàëæ ¿çýõ àñóóäëûã òîäðóóëàõ
çýðýã çîðèëòóóä äýâø¿¿ëæ áàéíà.
Ýíýõ¿¿ èëòãýëèéã ñîöèîëîãèéí øèíæëýõ óõààíû àðãà÷ëàë, àðãà ç¿éãýýð õèéãäñýí ººðººð õýëáýë “ ìýðãýæëèéí ” ò¿âøèíä õèéãäñýí ñóäàëãààíóóäàä ò¿øèãëýæ áè÷èãäñýí áîëîõûã öîõîí òýìäýãëýõ õýðýãòýé. Èëòãýëèéí ãîë îíöëîã áîë Õ.ÿíäñàìáóó äîêòîð (Ph.D) áàãøèéí ñóäàëãàà á¿òýýëýýñ íýëýýä íàðèéí ã¿í ã¿çãèé ñóäëàæ íºëººëæ áóé íèéãìèéí õ¿÷èí ç¿éëèéí òóõàé àâ÷ ¿çñíýýðýý, Ìîíãîëûí Ëåêòîð òºâèéí ñóäàëãààíààñ ìýðãýæëèéí ñýòãýë õàíàìæèéí òóõàé àñóóäëûã íýìæ ñóäàëñàí ñóäàëãààíä ò¿øèãëýñýí. Õýäèéãýýð äýýðõè õî¸ð á¿òýýëýýñ äóðüäñàí ç¿éëýýð ÿëãààòàé áîëîâ÷ ýäãýýðèéí ¿ð ä¿íã õàðüöóóëüæ àâ÷ ¿çñíýýðýý íýãäñýí ä¿ãíýëò õèéñýí íü èëòãýëèéí áàñ íýã îíöëîãòîé. Èëòãýëèéã àëü áîëîõ ýíãèéí ¿ãýýð îéëãîìæòîé òîäîðõîé áè÷èõèéã çîðüñîí ãýäãèéã òýìäýãëýõ õýðýãòýé.
Áîëîâñðîëòîé áàéíà. Àìæèëòòàé áàéíà ãýäýã áîë õàìãèéí ýðîòèê ç¿éë þì.” Ãýæ Óëñûí Èõ Õóðëûí ýðõýì ãèø¿¿í Ë. ÿíäàëàé õýëñýí áàéäàã. Îð÷èí ¿åèéí íèéãýìä äàâõðààæèëòûí ÷óõàë õýìæ¿¿ð áîëîâñðîë áàéäàã áèëýý. Èéìä íèéãìèéí õºãæëèéã äàãààä áîëîâñðîë ¿íý öýíý ºñ÷ áàéãàà. ¯¿íòýé çýðýãöýýä ñàéí ÷àíàðòàé áîëîâñðîë ãýæ þó âý? Ãýñýí àñóóëò ãàð÷ èðýýä áàéãàà. Õ¿í áîëãîí ººðñäèéíõººðºº îéëãîæ áîëíî ãýâ÷ íèéãìèéí øàëãóóðò ÿìàð áîëîâñðîë íèéöýõ âý? .
Áîëîâñðîë ãýäýã áîë õ¿íèé õ¿ñýë ñîíèðõîëòîé øóóä õîëáîîòîé áºãººä ¿¿íýýñ ãàäíà ººðèéí ÷àäâàð , ìýäëýã ãóðâûí íèéëýìæèéã áàðèìòëàí ñîíãîëò õèéõ õýðýãòýé þì. ªíººäºð ìàíàé îðîíä ìàø îëîí òîîíû èõ, äýýä ñóðãóóëèóä ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ áàéäàã áºãººä ìºí ë îëîí òîîíû îþóòàí ýëñ¿¿ëæ áàéíà. Ýíý íü íèéãýìä îþóòíóóäûí ýçëýõ áàéð ñóóðü íýìýãäýæ õ¿í àì áîëîí çàëóó÷óóäûí äóíä èõýýõýí æèí äàðæ áàéíà. Íýã ¸ñîíäîî ýíý áîë íèéãìèéí õºãæëèéã äàãàæ “äýýä” áîëîâñðîëûí ýðýëòûã òóõàéí èõ, äýýä ñóðãóóëèóä ÷àäâàðëàã àøèãëàæ ÷àäñàíòàé áàñ ë õîëáîîòîé. Ýíý áîë áèçíåñ ¿éë àæèëëàãàà áàéíà ãýñýí ¿ã þì.
1992 îíû àíõíû àðä÷èëñàí ¿íäñýí õóóëèéí 13-ð ç¿éëèéí 4 õýñýãò Ìîíãîë óëñûí èðãýí íü àæèë ìýðãýæëýý ÷ºëººòýé ñîíãîõ ýðõòýé ãýæ çààñàí áºãººä åðºíõèé àãóóëãà íü ñîíèðõîë õ¿ñýëòýýðýý ÿìàð ÷ ìýðãýæëèéã ÷ºëººòýé ñîíãîõ ýðõèéí òóõàé àãóóëñàí áàéäàã. Ýíý íü òà á¿õýíä õýíýýñ ÷ õàðààò áóñ ìýðãýæëýý ñîíãîõ õýðýãòýé ãýñýí ¿ã ààâ ýýæ áàãø íàðèéíõàà çºâëºãººã ñîíñ÷ áîëîõ ÷ ó÷èðã¿é òýäíèé ¿ãèéã äàãààä áàéæ áîëîõã¿é ø¿¿. Ýíýõ¿¿ õóóëèéí 16- ç¿éëèéí 7-õýñýãò àëèâàà èðãýíèé ñóð÷ áîëîâñðîõ ýðõèéí òóõàé çààñàí áàéäàã. Áîëîâñðîëîîðîî õîîëîî îëæ èäýõ, îþóíû á¿òýýëýý àøèãëàõ ãýñýí ýðìýëçýëä èõ, äýýä ñóðãóóëèóäàä ñóðàëöàæ ìýðãýæèë ýçýìøèõ ãýñýí àëõàì áîë ìàø ÷óõàë áºãººä ýíý íýëýýä õ¿íäòýé áàéð ñóóðü ýçýëæ áàéíà. Õ¿í á¿ð äýýä áîëîâñðîëòîé áîëîõ ãýñýí õ¿ñýë ýðìýëçýë, òýì¿¿ëýë íü ( îäîî áàðàã ë õýðýãëýý áîëñîí) òóõàéí õ¿íèé îëîõ îðëîãî, íèéãìèéí àìüäðàë ýäëýõ ýðõ, ìýäýë ýçëýõ áàéð ñóóðèà òîãòîîæ öààøèä ºñãºæ, áýõæ¿¿ëýõ çýðýãò õ¿÷òýé äýìæëýã ¿ç¿¿ëäýã. Õ¿íèé áîëîâñðîëòîé áèå õ¿í áîëîõ , ÿëàíãóÿà äýýä áîëîâñðîë ýçýìøèõ õ¿ñýë ýðìýëçëèéí öààä ãîë çîðèëãî áîë ýöñèéí ä¿íä òîäîðõîé ìýðãýæèë ýçýìøèõýä îðøäîã. Ýçýìøñýí ìýðãýæëýýðýý äàìæóóëæ öààøèä íèéãìèéí áàÿëãààñ õóâü õ¿ðòýõ ãýñýí òýì¿¿ëýë. Ìýðãýæèë íü õ¿í íèéãìèéí áàÿëãààñ õýäèé õýìæýýãýýð õ¿ðòýõ ÿëãààòàé áàéäëûí áîëîìæèéã íýýæ ºãäºã áºãººä íýã ¸ñîíäîî òà á¿ãäèéí ÿìàð ìýðãýæèë ýçýìøñýí áàéíà ãýäãýýñ õàìààðàí øàëòãààëæ õ¿í á¿ðò òýãø áóñ íîîãääîã ýðõ ìýäýë, àëáàí òóøààë, ýä õºðºí㺠áîëîí íèéãìèéí áóñàä áàÿëãààñ õóâü õ¿í õ¿ðòýõ áîëîæ, õýìæýýã òîäîðõîéëîí íýýæ ºãäºã.
Èéìä áîëîâñðîëûã ýðõýìëýã÷ ñóðàã÷èä , îþóòàí çàëóó÷óóäûí õóâüä ìýðãýæèë ñîíãîõ ÿâäàë õàìãèéí ÷óõàë ç¿éë áºãººä ýíý òàëààð ¿íýí çºâ áîäèò ñàéí ìýäýýëýë îëæ ìýðãýæèë ñîíãîõäîî àøèãëàõ õýðýãòýé þì. 10- àíãèà òºãñ÷ áóé ñóðàã÷äàä ýíý íü á¿ð ÷óõàë þì. ¯åèéíõýí íü èõ äýýä ñóðãóóëèóäûí îþóòàí áîëîõ ãýýä áàéäàã. Òýä èíæåíåð, ýäèéí çàñàã÷, ýì÷ õóóëü÷, áàãø ãýýä ë îëîí ë ìýðãýæë¿¿äýýð ñóðàëöàõ áîëíî. Òà õàðèí ÿìàð ìýðãýæëýýð ñóðàëöàõ ãýæ áàéíà. Òýäíýýñ ë ëàâ õîöîð÷ áîëîõã¿é. Õóó÷íààð ÇÕÓ-í óäèðäàã÷ ººð÷ëºí øèíý÷ëýã÷ Ìèõàéë Ãîðáàå÷åâ “ Àìüäðàëä òà åð íü õîöîð÷ áîëîõã¿é õîöðîõ ë þì áîë àìüäðàë ººðºº òàíûã øèéòãýíý” èíãýæ õýëñýí áàéäàã. Òóí ìýðãýí ¿ã ø¿¿. Ãýõäýý òàíûã áè õîöîð÷ áîëîõã¿é ãýýä òýäíèéã äóóðàéæ ýì÷ ýäèéí çàñàã÷ áîë ãýñýí ¿ã áèø. Õýðýâ ÷è ñîíèðõîëòîé äýýð íü ÷àìä ÷àäâàð áàéâàë õàìãèéí ÷óõàë íü ¿íýõýý𠺺ðò ÷èíü àøèã òóñàà ºãæ ÷àäàõ, öààøèä ºñºí äýâøèõ áîëîëöîî áàéâàë ñîíãîæ áîëíî. ¯ã¿é áîë ÷àìä òîõèðîõ òèéì ë ìýðãýæèë ñîíãîîðîé. Íýã ¸ñîíäîî ÷àìä çºâõºí çºâ ñîíãîëò ë ÷óõàë þì ø¿¿. Ýíý áàñ ë ýýäðýýòýé àñóóäàë ìºíººñ ìºí. Èéìä ýíýõ¿¿ àñóóäàë íü ºíãºö õàðàõàä à÷ õîëáîãäîë áàãàòàé þì øèã áîëîâ÷ íèéãìèéí á¿õèé ë ñîöèàëü òóëãàìäñàí àñóóäëóóäûí õýëõýý çàíãèëààíä õîëáîãäñîí áàéäàã þì.
Ýíý çàíãèëàà àñóóäëûí îîñðûã íü ñóëëàæ õîîðîíäûí óÿëäàà õîëáîîã áàãà áîëîâ÷ ãàðãàõ ãýñíèé ¿¿äíýýñ ýíýõ¿¿ èëòãýë áè÷èãäñýí áºãººä äàðààõü áè÷èë ñóäàëãàà ÿâóóëæ ¿ð ä¿íã íü àøèãëàâ.
Òîäðóóëãà: Ýíýõ¿¿ ñóäàëãààíä ÌÓÈÑ, ØÓÒÈÑ, ÝÌØÓÈÑ, ÕÀÀÈÑ áîëîí õóâèéí èõ, äýýä ñóðãóóëèóäûí íèéò 120 îþóòàí õàìðàãäñàí þì.
Ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûí ïàñïîðòûí ¿ç¿¿ëýëòèéã äàðààõü õ¿ñíýãòýýð õàðóóëàâ.
Õ¿ñíýãò 1 Òàíû íàñ………….
| Íàñ | 18 õ¿ðòýë | 19-20 | 21-22 | 22-äýýø |
| Òîî | 16 | 49 | 23 | 10 |
| õóâü | 16,4% | 49,98% | 23,46% | 10,2% |
Õ¿ñíýãò 2 Òàíû õ¿éñ…………
| Õ¿éñ | Ýð | Ýì |
| Òîî | 43 | 58 |
| Õóâü | 40,87% | 59,18% |
Õ¿ñíýãò 3 Òà õààíà ÅÁÑ òºãññºí áý?
| Òºãññºí ãàçàð | Óëààíáààòàð | Àéìãèéí òºâ | Ñóìûí òºâ |
| Òîî | 13 | 65 | 20 |
| Õóâü | 13,26% | 66,32% | 20,22% |
Õ¿ñíýãò 4 Òà îäîî ºì÷èéí ÿìàð õýëáýðèéí ñóðãóóëüä ñóð÷ áàéíà áý?
| ºì÷èéí õýëáýð | Òºðèéí | õóâèéí | Ãàäààä õºðºí㺠|
| Òîî | 62 | 34 | 2 |
| õóâü | 63,2% | 34,76% | 2,04% |
Õ¿ñíýãò 5 Òàíû ñóð÷ áóé êóðñ…
| Êóðñ | I | II | III | IV |
| Òîî | 43 | 22 | 23 | 10 |
| õóâü | 43,87 % | 22,45 % | 23,46 % | 10,22 % |
Ïàñïîðòûí ýäãýýð ¿ç¿¿ëýëòèéí õóâüä òºäèéã¿é ãîëëîõ àñóóëòóóäûí õóâüä ò¿¿âðèéí îëîíëîã íü ýõ îëîíëîãîî òºëººëºõ áîëîìæòîé áºãººä õ¿ðýëöýýòýé ãýæ ¿çýâ.
Òà ÿìàð çîðèëãîîð èõ, äýýä ñóðãóóëüä ýëññýí áý? Ãýñýí àñóóëòàíä 56,1 % íü ìýäëýãòýé áîëîõ ãýæ 22,5 % íü ñàéí àæèëä îðîõ ãýæ 8,2 % íü ýöýã ýõèéí çºâëºñíººð, 5,1 % äèïëîìòîé ë áîëîõ ãýæ , ìºí 5,1 % íü áóñàä øàëòãààíààð ýëññýí ãýæ õàðèóëæýý. Ýíäýýñ ¿çýõýä ýõíèé õî¸ð õàðèóëòûã äèéëýíõ îþóòíóóä ñîíãîñîí áàéíà. Ýíý íü áîëîâñðîëûíõîî ò¿âøèíã íýìýãä¿¿ëæ áèå õ¿íèé íèéãìèéí äàâõðààæèëä ýçëýõ áàéð ñóóðèà óëàì ºñãºõ ãýñýí ýðìýëçëýë áàéäãûã õàðóóëæ áàéíà. Ñîíèðõóóëàõàä Ôðàíö îþóòíóóäûí 24,2% íü , ßïîí îþóòíóóäûí 24,7% íü ºðãºí ìýäëýãòýé áîëîõ ãýæ èõ, äýýä ñóðãóóëüä ýëñäýã ãýæ õàðèóëæýý. ßìàð ÷ óëñ îðîíä áèå õ¿í ººðèéí ñòàòóñàà äýýøë¿¿ëýõ õ¿ñýë ýðìýëçýë àäèëõàí áàéäãèéã õàðæ áîëíî.
Ýíýõ¿¿ ãðàôèêààñ ¿çýõýä ñàéõàí àæèë àìæèëò ãàðãàõ ãýæ õàðèóëñàí õàðèóëò ºíäºð õóâüòàé áàéíà. Íýã ¸ñîíäîî äýýð äóðüäñàí íèéãìèéí äàâõðààæèäòûí á¿òýöýä ººðèéí ñòàòóñàà ºñãºõ ãýñýí õ¿ñýë ýðìýëçýëòýé áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Ãýñýí ÷ îþóòíóóäàä ìààíü “ ìýðãýæèë ” õýìýýõ ººðèéí èðýýä¿éä ÿìàð õ¿í áîëîõîî õàðóóëàõ ¿íäýñ íü áîëñîí ç¿éëèéã ñîíãîõäîî ñàíàìñàðã¿éãýýð ñîíãîñîí ãýæ áàéãàà íü þóã õàðóóëæ áàéíà âý? Ýíý íü äàðààõü õ¿÷èí ç¿éëòýé õîëáîîòîé áîëîâ óó? ãýæ ¿çýæ áàéíà.
Ø ßàõ ÷ àðãàã¿é áàéäàë þì. Ýíý íü þó ãýñýí ¿ã âý? Ãýõýýð ýëñýëòèéí øàëãàëòàíä îðñîí ñóðàã÷äààñ õàìãèéí ºíäºð îíîî àâñàí ñóðàã÷èä 1-3 õ¿¿õýä ë ÿã õ¿ññýí ìýðãýæëèéí àíãèéí õóâààðèéã ñîíãîæ àâäàã. ¯ëäñýí õ¿¿õä¿¿ä íü àðãàã¿é ýðõýíä õîîñîí ¿ëäýõã¿éí òóëä ¿ëäýãäýë õóâààðèàñ ìýðãýæëýý ò¿¿í àâ÷ ñàíàìñàðã¿é ñîíãîëò õèéäýã. Æèøýýëáýë ýíý áàéäàë íèéãìèéí òóõàé ìýäëýã õè÷ýýëèéí ýëñýëò äýýð èë¿¿ òîäîðõîé àæèãëàãääàã.
Ø Ìýðãýæèëýýñýý èë¿¿ ñóðàëöàõ ñóðãóóëèéã íü ÷óõàë÷èëæ ¿çýõ ÿâäàë. Ýíý íü æèøýý íü áè ìîíãîë óëñûí èõ ñóðãóóëüä ë îðæ áàéâàë ÿìàð àíãè íü ÷óõàë ãýæ ¿çýõ ÿâäàë þì. 2002 áîëîí Ëåêòîð òºâèéí 2005 îíä õèéãäñýí ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä òºðèéí ºì÷èéí ñóðãóóëèéã ñîíãîíî ãýæ ñóðàã÷äûí 75.8% íü 2002 îíä ãýæ áàéñàí áîë 2005 îíä 49% õóâüòàé áàéãàà ¿ç¿¿ëýëò ¿¿íòýé õîëáîîòîé áºãººä ñ¿¿ëèéí ¿åä áóóðñàí ¿çýãäýë áîë íèéãìèéí õºãæ뺺 äàãàæ õ¿¿õýä çàëóó÷óóä ãàäààäàä ñóðàëöàõ ãýñýíòýé õîëáîîòîé áºãººä ãàäààäàä ñóðàëöàõ ãýñýí áîäîëòîé ñóðàã÷èä 29% òàé áîëæ ºññºí íü áàòàëæ áàéíà.
Ø Òàíèë òàë, àõ ä¿¿ñèéí õýëõýý õîëáîî, àâèëãàë õýýë õàõóóëèéí íºëººãººð ÿìàð ÷ õàìààã¿é èõ, äýýä ñóðãóóëüä ñóðàëöàæ äýýä ìýðãýæèë ýçýìøñýí áîë ÿäàæ ë òºãñººä àæèëûí áàéð áýëýí áàéãàà ãýõ ìýò ¿çýãäýë íü ñàíàìñàðã¿é ñîíãîëòîíä õ¿÷òýé íºëººëäºã.
Îþóòàí çàëóó÷óóäûã ìýðãýæèë ñîíãîõîä ÷óõàì þó íºëººëæ áóé ñîíèðõîæ ¿çýýä Ëåêòîð òºâèéí ñóäàëãààòàé õàðüöóóëæ äàðààõü ãðàôèêààð ¿ç¿¿ëëýâ.
Èíãýýä òýä ÿàæ èíãýýä ë èõ, äýýä ñóðãóóëèóäàä ýëñäýã . ¯¿íòýé çýðýãöýýä òýä ýëñýí ñóðàëöàæ áóé ìýðãýæèëäýý ñýòãýë õàíàìæòàé õàíãàëóóí áàéíà óó? ãýäýã àñóóäàë óðãàí ãàð÷ èðíý.
1999 îíä äîêòîð (Ph.D) Õ.ÿíäñàìáóó áàãøèéí õèéñýí ñóäàëãààãààð îþóòíóóäûí 56,4 % íü ìýðãýæèëäýý ñýòãýë õàíãàëóóí áàéíà ãýñýí áîë, 36 % íü äóíä çýðýã, 7 % òîäîðõîé õàðèóëààã¿é ãýñýí ä¿í ãàðñàí áàéäàã . õàðèí ìèíèé ñóäàëãààãààð õýðõýí ÿàæ ãàðñíûã äàðààõü ãðàôèêààð ¿ç¿¿ëýâ.
Ýíýõ¿¿ ñýäâèéí õ¿ðýýíä ººðèéí ñóäëàæ ¿çñýí ç¿éë¿¿äûã òà á¿õýíä òàíèëöóóëëàà. Èíãýýä ýíý àñóóäàë äóóñ÷ áàéãàà þì áèø çºõºí ýõíèé õýñãèéã ë òîäîðõîé ñóäàëãààíä ¿íäýñëýæ òàéëáàðëàñàí áîëíî Èéìä äàðààãèéí óäàà ÿìàð àñóóäàë ñóäëàæ øèéäâýðëýõ ¸ñòîé âý? ãýäãèéã ãàðãàæ èðñýí þì . ¯¿íä
Ø Ìýðãýæëèéí òàëààðõè ìýäýýëýë õýð ¿íýí áîäèòîéã ñóäëàõ
Ø Ýëñýëòèéí ¿åèéí á¿õèé ë ïðîöåññ
Ø Ìýðãýæëèéí ñýòãýë õàíàìæèä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éëñèéí òóõàé íàðèéí óë ñóóðüòàé ñóäëàõ
çýðãèéã äàðààãèéí øèéäâýðëýõ àñóóäàë ãýæ ¿çýæ áàéíà.
Ýíýõ¿¿ ñýäâèéí õ¿ðýýíä ººðèéí ñóäëàæ ¿çñýí ç¿éë¿¿äûã òà á¿õýíä òàíèëöóóëëàà. Èíãýýä ýíý àñóóäàë äóóñ÷ áàéãàà þì áèø çºõºí ýõíèé õýñãèéã ë òîäîðõîé ñóäàëãààíä ¿íäýñëýæ òàéëáàðëàñàí áîëíî Èéìä äàðààãèéí óäàà ÿìàð àñóóäàë ñóäëàæ øèéäâýðëýõ ¸ñòîé âý? ãýäãèéã ãàðãàæ èðñýí þì . ¯¿íä
Ø Ìýðãýæëèéí òàëààðõè ìýäýýëýë õýð ¿íýí áîäèòîéã ñóäëàõ
Ø Ýëñýëòèéí ¿åèéí á¿õèé ë ïðîöåññ
Ø Ìýðãýæëèéí ñýòãýë õàíàìæèä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éëñèéí òóõàé íàðèéí óë ñóóðüòàé ñóäëàõ
çýðãèéã äàðààãèéí øèéäâýðëýõ àñóóäàë ãýæ ¿çýæ áàéíà.
1 comment:
Манай найзын Анхын эрдэм шинжилгээний ажил. Их засагын оюутнуудаас судалгааг чинь авч өгч байж билээ.
Post a Comment